Paintings, music, writing – Andries Bezuidenhout

Andries Bezuidenhout – Greetings to Alice (album)

About Greetings to Alice

Released on 9 October 2025 – available for streaming here.

This album comes from the heart and the gut rather than the head. My wife Irma and I living in the Eastern Cape has been a theme in my music before, but I have never thought about it as intensely as I did while writing and recording this album – perhaps precisely because, this time, leaving had become a real possibility.

We have lived for almost a decade in a rented house in eDikeni, as Alice is now officially known. It was never meant to be a permanent home. We filled bookshelves, hung paintings on the walls and planted a few trees. Of three citrus trees, only one survived. I began thinking that perhaps somebody else would one day eat its fruit. Irma and I both worked at the University of Fort Hare.

Then, in 2024, on the day I was due to deliver my inaugural lecture as a professor, a series of arson attacks took place at the university. Buildings were damaged and destroyed. For those who work there, the fires formed part of a much longer and more complicated story about the university, its history and its future. Many of us had worked hard to help build the institution. For me, the fires changed something about how I experienced the place. Fire suddenly acquired a different kind of presence.

One of the first songs to emerge from this was Old Beginnings, the English version of Stories van water en vuur. It begins on the road past Dimbaza, where the skeletons of factories still stand, and travels past Nthaba kaNdoda to a house beside the Xesi River, with a piano, books and stories. It is a song about ruins, but also about what remains after ruin. The Afrikaans refrain says: “What is already gone cannot be lost again, but when you rebuild, you do not start from the beginning.” I wrote it, at a fairly low point, as a form of encouragement to myself.

In English, that thought eventually became Always on to old beginnings.

And then, in a very short period, another nine new compositions arrived.

The resulting album, however, did not become an album about arson.

Other places began to assert themselves: Hogsback and the Amathole Mountains, the Gamka River, Van Wyksdorp and the Carlton Hotel, the Tankwa, the sea. Some are places where I have lived; others are places I have travelled through, or where somebody told me a story that refused to leave. Sometimes a place is no more than a mountain pass where you pull over after midnight and look at the sky. Sometimes it contains layers of history that cannot easily be separated from one another.

Two older compositions also found a home on this album about Alice. I wrote one after the death of Lindley, the son of Free State artists Willem and Linda Pretorius. I recorded it at the time and sent it to them as a song of consolation – a requiem. The other is a beautiful poem by Antjie Krog, Huwelikslied II (Marital Song II), from her collection Verweerskrif, published in English as Body Bereft. I set it to music and recorded it many years ago, but never had the courage to release it. I am grateful that Antjie agreed to let me include it here – I used her own translation of the Afrikaans version into English for the version on the album. It is a secular love song written in biblical language.

So instead of being only about Alice, a burning campus and the Eastern Cape, the songs increasingly became concerned with the strange ways in which people inhabit places. We move in and out. We give mountains names. We build houses and lose them. We plant trees whose fruit may be eaten by people we will never meet. We travel unfamiliar roads again and again until eventually they become familiar. We try to remember stories about those who were here before us, knowing that we can never know them completely.

And sometimes we discover that a place we thought was temporary has, in the meantime, become home.

Fire and water began to acquire other meanings too. In several of the songs there are echoes of ukulanda umoya – the practice of returning to the place where someone died to call or retrieve their spirit and bring it home. In Rental, eDikeni, a family comes to collect the spirit of a man killed at our gate. In Old Beginnings, water and fire become ways of remembering and speaking with those who have gone. And in Ash Wednesday, Christian ritual becomes entangled with older practices involving smoke, ash, water and trees – including the mosetlha, or vaalboom. I didn’t set out to connect these things. They seemed to find one another in the songs.

There is also love on this album. Not necessarily the kind announced by roses and laughing doves. In Spiny Kapok and Bitter Bush, love grows among stones, fossils, vultures, bitter bush and the ashes of the previous night’s fire. Elsewhere it is simply someone breathing beside you while the sea breeze moves the curtains. Towards the end of the album it becomes Antjie Krog’s image of a familiar hand unexpectedly resting in yours.

Perhaps love and belonging matter precisely because nothing is permanent.

Two versions

I eventually decided to record the album twice: once in Afrikaans and once in English.

I had asked my colleague and friend Hombakazi Nqandeka to sing with me on some of the recordings. She does not understand Afrikaans – she grew up in a deeply rural part of the Eastern Cape – and I wanted her to understand what the album was about. I also did not want an album initially prompted by arson at Fort Hare to become an internal conversation conducted only in Afrikaans.

But the Afrikaans album is not entirely Afrikaans to begin with. Stories van water en vuur opens with Hombakazi singing in isiXhosa: Unga jiki, jonga phambili – don’t turn back, look ahead. In Aswoensdag (Ash Wednesday) she slips into English: I live my life and I pay my rent / I think I’ll give up crying for Lent.

It began to make less and less sense to think of these languages as separate rooms. The place from which these songs emerge is itself multilingual. Afrikaans, isiXhosa and English constantly pass one another here, speak to one another, and sometimes speak past one another.

At first I thought the English versions would simply be translations. I soon discovered that lyrics do not submit quite so easily. Words have to do more than mean roughly the same thing. They have to breathe inside the same melody. Vowels need to fall in the right places; syllables have to cooperate with rhythm; a line has to be singable. A rhyme that arrives naturally in one language can sound painfully contrived in another. An image that works almost casually in Afrikaans sometimes has to be dismantled and put together differently in English.

And then something interesting happens: the translation starts talking back.

Altyd, altyd vorentoe – always, always forward – became Always on to old beginnings. They are not quite the same thought. But once the English line existed, it seemed to articulate something about the album that I had not quite said in Afrikaans: moving forward does not mean starting from scratch. We carry previous places, people, losses and loves with us.

The English album is therefore not a guide to the Afrikaans one. It is the same group of songs passing through language for a second time. Sometimes the two versions remain very close. Sometimes they wander some distance apart. I decided to welcome the wandering rather than herd all the calves back into their pen.

Afrikaans is, for me, a language with a burdened history, but it is also a language in which I write, dream, joke, argue and hear songs. Allowing these songs to speak English was not an attempt to escape from Afrikaans. It was a way of hearing what might happen to them when they left their familiar home.

Greetings to Alice

The title track arrives relatively late on the album. It concerns the simple act of closing a door for the last time, turning the key, looking back from the gate at the window and roof, and not quite knowing what to do with the moment.

If the album has a centre, perhaps that comes close to it.

Not simply Alice, and not simply leaving. Rather, the tension between leaving and staying; remembering and forgetting; the place you leave behind and the place you carry with you. The fires are part of where these songs began, but fire is not where they end.

There is, after all, always something else to plant. Someone else may eat the fruit.

And sometimes, quite unexpectedly, the lines fall for a while in pleasant places.

GREETINGS TO ALICE – LYRICS

Vocals, musical instruments, programming, recording, mixing: Andries Bezuidenhout
Vocals: Hombakazi Mercy Nqandeka
Master: Willem Möller

[01] OLD BEGINNINGS

Unga jiki, jonga phambili
Unga jiki, jonga phambili

The last train to Dimbaza came and went
Where factory skeletons crouch on cement
Turn left, direction Nthaba kaNdoda
To a concrete monument’s fractured corners

These ruins recall civilisations of old
But this not Constantinople or Rome
Burned-down schools are far more banal
Than a painted dome or the Hagia Sophia

What’s already gone we can’t lose no more
But we still rebuild on what came before
I was born from stubborn stock, raised by pride
In my rear-view mirror I leave this behind

So don’t look back at burning cities
Always on to old beginnings

House with piano at the Xesi River
Where generations of books still remember
How stories and shutters hinge on spines
But how yellowed pages keep words alive

Stories still smoulder long after they’re told
Fed by roots that run deep in this soil
We pour brandy out for those already gone
Camagu, my people, ‘til we too move along

What’s already gone we can’t lose no more
But we still rebuild on what came before
I was born from stubborn stock, raised by pride
In my rear-view mirror I leave this behind

So don’t look back at burning cities
Always on to old beginnings

On some ordinary weekday
When my spirit finally leaves
Please take a moment then
And gather sticks from this tree

Return my bones to fire
With my papers and with leaves
With fire and with water here
All our stories breathe

What’s already gone we can’t lose no more
But we still rebuild on what came before
I was born from stubborn stock, raised by pride
In my rear-view mirror I leave all this behind

So don’t look back at burning cities
Always on to old beginnings

Unga jiki, jonga phambili
Unga jiki, jonga phambili
Unga jiki, qhubeka
Jonga phambili, qhubeka

[02] SPINY KAPOK AND BITTER BUSH

We scaled Grootkloof in the late afternoon
Past Matroosberg and the Swartruggens crest
A butterbush shy in the company
Of golden spurge and wild harpuis

At Cobra Rock you’ll find shaly scours
Stripped to the ancient sandstone scales
A Dinocephalian’s petrified bones
Probably caught in frozen stone

Love is not announced by laughing doves
But instead by vultures and ravens
Love never flowers with roses but rather
In spiny kapok and in bitter bush

Cutlery of hornfels and black basalt
Scattered among bush and stone
And on a rockface, painted down
Ancient outlines in red and brown

At Waaikop Albert Petoors and his kids
Whitewashed their brakdak’s raw clay bricks
The desert wind stripped their home away
But on the barren slope kraal walls remain

Love is not announced by laughing doves
But instead by vultures and ravens
Love never flowers with roses but rather
In spiny kapok and in bitter bush

Last night’s fire was soot and ash
When a scrub robin called from a vygie bush
I found our coffee pot and keys
Among the dishes and bottle debris

Love is not announced by laughing doves
But instead by vultures and ravens
Love never flowers with roses but rather
In spiny kapok and in bitter bush

[03] RENTAL, EDIKENI

Something amiss with the light of a rental
Lightbulbs are cold and walls judgemental
Homes are fleeting, but rentals more so
Rooms of waithood and time on the move

After seven dry years an attempt at planting
Of three citrus trees only one survives
Unborn crops left to future tenants
Bitter grapefruit for a winter breakfast

The story’s moral revealed at the end
On the day that the final accounts are sent

Mountain shapes are more familiar
Got to know some peaks by name and surname
Can predict the movements of people and clouds
But never knowing the reasons why

Over the years our book spines faded
Read by the sun through open curtains
Perhaps someday I’ll move the shelves
And catalogue by genre our temporary stay

Rental contract or ancient design
We cross our names out, line by line

Rusty pipes and mouldy walls
Wine and communion with our rented neighbours
At times a connection that feels quite real
Perhaps in some way we’re part of some deal

Then the shots at the entrance gate
An inkabi seals his bitter contract
You’re there when the branch is laid for his spirit
And we just keep on paying our rent

Rental contract or fairy tale spun
The ledger is closed and the contract is done

[04] THIS SIDE OF LINDLEY

The night sky is neither landscape nor portrait
And stars are not arranged according to law
Due to the mood of cloud or blue gum leave
Stars are sometimes away and then just there

To pull off the road, this side of Lindley
To watch how Pegasus opens his wings
To pull off the road, just after midnight
To witness Pegasus in a nocturnal run

No purpose to anything, just happenstance
Yet sometimes in the scuffle we never less find
An image, a composition, perhaps a pattern
Perhaps in that moment lurks something apparent

To pull off the road, this side of Lindley
To watch how Pegasus opens his wings
To pull off the road, just after midnight
To witness Pegasus in a nocturnal run

Do you also wonder about what the worst is
The fading of forgetting, or the sting of memory
I really don’t know about memory or forgetting
Or the cold that still hangs between then and now

To pull off the road, this side of Lindley
To watch how Pegasus opens his wings
To pull off the road, just after midnight
To witness Pegasus in a nocturnal run

[05] DRIVING FROM EDIKENI TO HOGSBACK

Driving from eDikeni to Hogsback, villages along the way
Turquois and pink paint on walls of wattle and of clay
Then up the mountain pass, though indigenous forests
Yellowwood and monkey creepers, fields of arum lilies

Missionaries fled up the mountain for every summer season
Lovedale’s heat and mosquitos drive anyone up something
Chickens, ducks, and pots, loaded onto ox wagons
Flocks of sheep and goats, even school kids went along

To missionaries the mountain looks like the back of a hog
But long before the amaXhosa saw calves in the clouds
The same peak is moon or sun
It all depends on where you stand

He always walks barefoot to connect with Mother Earth
He says he vibes with that acacia and points to a conifer
People come from everywhere to experience gardens here
Azaleas and rhododendrons and redwoods at the arboretum

Ghosts still roam on Redcoat Lane with stories of war
The Battle of the Axe and all that came before
And later on the Summertons reclassified as coloured
And with the cough of some bureaucrat also lost their vineyards

To missionaries the mountain looks like the back of a hog
But long before the amaXhosa saw calves in the clouds
The same peak is moon or sun
It all depends on where you stand

Drive direction Plaatjieskraal and then scale Tor Doone
There is Monica Wilson’s house over at Hunterstoun
Under her oak they drafted the Charter that promised us our freedom
En Zim Ngqawana’s place of madness on the opposite horizon

To missionaries the mountain looks like the back of a hog
But long before the amaXhosa saw calves in the clouds
Late at night we drive back to the valley, to our home down below
Do you realise we’re not on holiday, you say
This is just where we now stay

[06] ASH WEDNESDAY

She picked a branch from a weeping wattle tree
And in a kettle water she pressed the leaves
Burned some bark and watched the smoke
And thought about what would clear the air
Took the ashes and smeared them on her forehead
And wondered how different things could have been

She says: I live my life and I pay my rent
She says: I think I’ll give up crying for Lent

She picked the leaves of a silver cluster tree
Placed one of them on her lips
Thought about words from mouths and pain
About what we numb with pills and wine
Braided the bark into a rope
For a bridge from here to far away

She says: I live my life and I pay my rent
She says: I think I’ll give up crying for Lent

Old, old couch or a brand-new painting
Sometimes you rearrange, sometimes just stay
Think for a while, weigh things up
Until one day, she just moves on

She says: I live my life and I pay my rent
She says: I think I’ll give up crying for Lent

[07] JUST ANOTHER SOUTH AFRICAN TRAIN SONG

This dignified station is a veteran soldier
Medals are polished, but threadbare seams
Hidden under epaulettes testify of tracks
With wear and tear topped off with rust

Accusations of punctuality completely out of place here
So just wait patiently and read your paper, dear
Now a whistle protests, insistently
Wagons complain as the engine pulls away

Suspended over the Gamka River bridge
A rhythmic silence at the desert’s edge
Window frames move slowly to dreams
This train is a cradle for eternity

In Turner’s era this was new technology
Steam was progress, tracks something new
He paints the smoke, the steam, and the steel
Torque from pigment and hardened oil

Steam or diesel or electricity
Are we sliding back, or moving ahead
Little of this can phase me, actually
Not much to be done about all this from here

Suspended over the Gamka River bridge
A rhythmic silence at the desert’s edge
Window frames move slowly to dreams
This train is a cradle for eternity

Platforms and towns mutely fade
This station stripped, that station stays
Wilted branches but the tree trunk still holds
Onto roots that track moisture and manure

Derelict station, station museum
Trains stand still, or keep on rattling
And who decided to keep this track going?
So much forgotten, so much recalled

Suspended over the Gamka River bridge
A rhythmic silence at the desert’s edge
Window frames move slowly to dreams
This train is a cradle for eternity

I remember that song about the Trans-Karoo
And Matjiesfontein and the one about the spoors
Between trains and stations by Richard and Lochner
Gertjie’s Beaufort and Koos Doep’s phantoms

The Briels cried in country about the train to Pretoria
And Charles Jacobie brings the blue train to the story
Then there’s that one from Hugh Masekela
About workers and mines and the dark stimela

Suspended over the Gamka River bridge
Water only flows here a few times a century
Window frames move slowly to dreams
This train is a cradle for eternity

Blockhouses guarding bridges and steel
With mining explosives, Great-Grandpa at the wheel
The Oosterlyn tracks he blew to smithereens
Shipped off to Ceylon as guest of the Queen

The track terminates at Bitterfontein
The final stop, the end of the line
May I too fade to silence one day
Into the dark like a midnight train

[08] ALICE’S BOOKS

On Alice’s table you’ll always find a book
Stories or poems she picks just for you
Come inside, she says, didn’t hear you knocking
I have scones in the oven and freshly ground coffee
She always enquires about gossip and more
What has happened to that guy who always keeps score

Alice, it is time for me to hit the road
But I don’t want to leave your corner abode
This bookish house, is where I want to stay
Alice, I’m lost, will you help me find my way?

I’m not friends with words, or with what to say
The folks at the office say I’m more than restrained
But when I ask about Alice, she always changes gear
Sends the conversation far away from here
And I find myself again talking about myself
About this book and that movie, I ramble away

Alice, it is time for me to hit the road
But I don’t want to leave your corner abode
This bookish house, is where I want to stay
Alice, I’m lost, will you help me find my way?

You’ll find her now through a hole in the fence
At times I’ll clean the granite, put flowers there
I don’t think I’ll ever know who she really was
But I’ve written this song, just because

Alice, it is time for me to hit the road
But I don’t want to leave your corner abode
This bookish house, is where I want to stay
Alice, I’m lost, will you help me find my way?

[09] BETWEEN THE CARLTON AND THE KAROO

We drove the Little Karoo on trouble money
After a year that nearly broke us clean
Stopped in Van Wyksdorp at a local drinking hole
The barman’s Afrikaans has an English tongue

“Where you folks from?” he asked us with a grin
I said, “Alice now — though Jo’burg long ago”
“My old man came from Jo’burg too,” the barman said
“He spent his whole life working at the Carlton Hotel”

Oh Carlton Hotel, you empty shell
Museum for how dreams can come loose at the seams
Oh Carlton Hotel, you empty shell
Museum for how dreams can come loose at the seams

From behind the counter he told us how his father
Caught the tram from Fordsburg every day
Started out as a waiter, worked his way up slow
At the Koffiehuis Café, that one with the old piano

He said everyone who mattered passed through the Carlton
John and Yoko, Mick Jagger stayed there too
He remembers how Mandela once hosted Paul Simon
Back when even rich men still paid cash

Oh Carlton Hotel, you empty shell
Museum for how dreams can come loose at the seams
Oh Carlton Hotel, you empty shell
Museum for how dreams can come loose at the seams

“Dad saved every tip,” he said, “for a house out in the Karoo”
That very house across the road where I still live today
But a year before the day he would finally retire
He was shot where Fox Street dead ends in Von Wielligh

Oh Carlton Hotel, you empty shell
Museum for how dreams can come loose at the seams
Oh Carlton Hotel, you empty shell
Museum for how dreams can come loose at the seams

And we stepped outside into the hard white sunlight
Passed an old man walking slowly from across the street
“Is my son spinning stories again?” he asked
“Don’t believe a word — his mind’s not right these days”

[10] GREETINGS TO ALICE

Another ending, another beginning
You pause for a moment at this door frame
Consider on what you’re turning your back
And if you’ll start elsewhere, again, from scratch

Whereto to drive, where to sleep over
After so many years of diluted comfort
At which mountain pass will you pause
To consider the beauty of euphorbia or aloe

To finally reach to close the door
Turn a key and then look once more
From the front gate, back at window and roof
Still uncertain of what you should do

Just move along because nothing has happened
Nothing to see here, nothing to learn
Cyclical pirouettes of time in a vacuum
That which stops feels so obsolete

To finally reach to close the door
Turn a key and then look once more
From the front gate, back at window and roof
Still uncertain of what you should do

So, buy a ticket rather than a bed
The wind’s direction your only lead
Passage rather than title deed
Manoeuvre rather than sconce or fort

To finally reach to close the door
Turn a key and then look once more
From the front gate, back at window and roof
Still uncertain of what you should do

[11] FROM CONSTANTIA TO THE TANKWA

At the age of forty he lost everything
His house, his pride, and his wedding ring
All he had left was a second-hand pickup
And his cousin’s farm in the Ceres Karoo

Puts a roof on the ruins of a bungalow
Pumps water from an ancient windmill furrow
Long way down from a mansion in Constantia
To a shepherd’s cottage on a farm in the Tankwa

What is his story, what can one say?
Just a man, the Karoo, and disinterested rain

In his outdoors kitchen he befriends the ants
And a mongoose couple as his confidants
An oryx herd comes to drink from the bath
Left just beyond his garden footpath

Replaces rosemary with wild kapokbos
Finds rock art on the verge of fading away
But now still talks of those who once lived here
At night he imagines he can hear what they say

What is his story, what can one say?
Just a man, the Karoo, and disinterested rain

Late afternoon, when the heat subsides
He lays out a trail on the mountainside
His own two feet as pilgrims at stray
Sets stones as guides to show them the way

Stones with lichens and patterns of moss
At times apparent, at times almost lost
On petrified lava, sandstone and gneiss
Of his footpath’s route the stones will cry out

What is his story, what can one say?
Just a man, the Karoo, and disinterested rain

There’s no moral to this pedestrian story
No writing on walls, but on the rockface those figures
And a man with his demons, a man who knows
That ancient ghosts crouch in his campfire’s glow

What is his story, what can one say?
Just a man, the Karoo, and disinterested rain
Dry whirlwind summers, bare winter days
See how the seasons keep colour at bay

[12] WE LIVE NEXT TO THE OCEAN IN A HOLE IN THE SKY

The ocean wind asked for a dance with the curtain
A reel, a polka, a tango, or a waltz
I can hear you breathing next to me
On the pillow your hair, your shoulders free

We live next to the ocean in a hole in the sky
Like Yolande and Breyten, years ago
The balcony door’s frame wide open
Night jars whistle and lapwings cry out

Our lines have fallen unto pleasant places
This goodly advance, purely by chance
Yea, we perch together in this floating abode
Us two together, next to the ocean

Coastal bananas and milkwood trees
The wind is silent but gossipy leaves
Testify of living air
Those leaves that refuse the call to despair

Moon over the sea sets the fog alight
Night heron pair at the river mouth
The oceans hum a call to rest
Soundtrack that puts our dreams to bed

Our lines have fallen unto pleasant places
This goodly advance, purely by chance
Yea, we perch together in this floating abode
Us two together, next to the ocean

In my heart still the contours of Highveld mine dumps
Pilon pillars of steel and the smell of fires
As sacrifice to the coming rebirth
of sugarbush, blue gum, and silver birch

But for now, summer, sun and sapphire
Perhaps we’ll return, but for now we’ll stay on
Where waves crash precisely on a sandy coastline
Where the moon plays games with ocean tides

Our lines have fallen unto pleasant places
This goodly advance, purely by chance
Yea, we perch together in this floating abode
Us two together, next to the ocean

[13] MARITAL SONG 2 (ANTJIE KROG)

Your everyday daily hand in mine
The silence of your thumb
A palm that is always itself

Your hand secretes a mildness
Which I fail to name adequately
If you hold me I breathe

Our love lords over the place
As you weigh in with me until
Words convert guile into glow

Of startling light; you can lift me on stilts
And so sterling, dear, things seldom appear to me.
From the edges you pull me back

And convince me to hereness
To righteousness
For nobody’s name’s sake

Nobody humans language more than you do
Nobody ignites like you
Across borders of leaving and loss

Seamless you fathom, fearless you point
The rot, out of all you have chosen me
But in the meantime you have turned grey

And awkwardly vulnerable in your sheath
For myself you took me in and forged me legitimate
From deep within my lungs I care for you

Your integrity fills the length of our love
My eyes open up all around you
I bequeath my mouth to you

You have searched me and known me
You know my downsitting and mine uprising
You understand my heart afar off

But your hand now, this afternoon
Thoughtfully in mine, reveals
That we are one in flesh and that

You will die, like me
And like me, you will do it alone
And not even death, beloved,

Can sunder us in this

Andries Bezuidenhout – Om Alice te groet (album)

Oor Om Alice te groet

Op 9 Oktober 2025 vrygestel – luister hier na die album.

Hierdie album kom uit die hart en die maag, eerder as die kop. Alhoewel my en my vrou Irma se verblyf in die Oos-Kaap al ’n tema in my musiek was, het ek nog nooit so intens daaroor nagedink soos met die skryf en opneem van hierdie album nie – dalk juis omdat dit hierdie keer moontlik geword het dat ons daar sou weggaan.

Ons woon nou al vir amper ’n dekade in ’n huurhuis in eDikeni, soos Alice deesdae amptelik heet. Dit was nooit bedoel as ’n permanente tuiste nie. Ons het boeke op rakke gepak, skilderye opgehang en ’n paar bome geplant. Van drie sitrusbome het net een dit gemaak. Ek het begin dink dat iemand anders dalk eendag die vrugte daarvan sou eet. Ek en Irma het albei by die Universiteit van Fort Hare gewerk.

Toe, in 2024, op die dag wat ek my professorale intreerede sou lewer, was daar ’n reeks brandstigtingsaanvalle by die universiteit. Geboue is beskadig en vernietig. Vir mense wat daar werk, was die brande deel van ’n veel langer en ingewikkelder verhaal oor die universiteit en die plek se geskiedenis en toekoms. Baie van ons het hard gewerk om die universiteit op te bou. Vir my het die vure iets aan my ervaring van die plek verander. Vuur het skielik ’n ander soort teenwoordigheid gekry.

Van die eerste liedjies wat hieruit ontstaan het, was Stories van water en vuur. Die lied begin op die pad verby Dimbaza, met die geraamtes van fabrieke wat steeds daar staan, en beweeg dan verby Nthaba kaNdoda na ’n huis langs die Xesi-rivier, met ’n klavier, boeke en stories. Dit gaan oor ruïnes, maar ook oor wat ná ruïnes oorbly. “Wat reeds weg is kan jy nie meer verloor nie,” lui die refrein, “maar as jy dan herbou begin jy nie van voor nie.” Op moedverloor se vlakte, om ’n geykte uitdrukking te gebruik, het ek dit geskryf as aanmoediging vir myself. En toe kom meld nege ander nuwe komposisies aan – binne ’n baie kort tydperk.

Die album wat gevolg het, het egter nie ’n album oor brandstigting geword nie.

Ander plekke het na vore getree: Hogsback en die Amathole Berge, die Gamkarivier, Van Wyksdorp en die Carlton Hotel, die Tankwa, die see. Sommige is plekke waar ek gewoon het, ander is plekke waardeur ek gereis het, of waar iemand ’n storie vertel het wat bly vassteek het. Soms is ’n plek niks meer as ’n bergpas waar jy ná middernag stilhou en opkyk nie. Soms dra dit laag op laag geskiedenis wat moeilik van mekaar losgemaak kan word.

Daar was twee ouer komposisies wat ’n huis in hierdie album oor Alice gevind het. Die een het ek geskryf na die dood van die Vrystaatse kunstenaars Willem en Linda Pretorius se seun Lindley. Ek het dit as poging tot ’n trooslied vir hulle opgeneem en destyds aan hulle gestuur – ’n requiem. Dan is daar ’n lieflike gedig van Antjie Krog – Huwelikslied II, uit haar bundel “Verweerskrif” – wat ek lank, lank gelede reeds getoonset het en opgeneem het, maar nog nooit die moed gehad het om vry te stel nie. Ek is bly dat Antjie ingestem het dat ek dit op hierdie album kan sit. Dis ’n sekulêre liefdeslied in Bybelse taal.

In plaas van slegs Alice, die brandende kampus en die Oos-Kaap, het die liedjies al hoe meer begin handel oor die vreemde maniere waarop mense plekke bewoon. Ons trek in en uit. Ons gee name aan berge. Ons bou huise en verloor hulle. Ons plant bome waarvan ander mense dalk die vrugte sal eet. Ons ry vreemde paaie oor en oor, totdat hulle naderhand bekend raak. Ons probeer stories onthou van mense wat voor ons daar was, al weet ons dat ons hulle nooit volledig sal ken nie.

En soms ontdek jy dat ’n plek wat aanvanklik tydelik gevoel het, intussen ’n tuiste geword het.

Vuur en water het so met die skryf en opneem van die album ander betekenisse begin aanneem. In ’n aantal van die lirieke is daar verwysings na ukulanda umoya – ’n ritueel waartydens iemand wat op onnatuurlike wyse dood is se siel teruggeneem word huis toe. In die Oos-Kaap word ’n takkie van ’n vaalblaar-wag-’n-bietjie (umphafa) hiervoor gebruik, in ’n Setswana-weergawe van die ritueel ’n vaalboom (masethla). In Huurhuis, eDikeni is daar ’n verwysing na ons kollega Mboneli Vesele se familie wat sy gees kom haal ná die sluipmoordaanval op hom. In Stories van water en vuur is daar ook verwysings na die ritueel, en in Aswoensdag kom die Setswana-weergawe daarvan in gesprek met ’n Katolieke ritueel wat ook met vuur verband hou. Toe ek aan die album begin werk het, het ek dit nie so beplan nie. Die temas het hulself saam met die woorde by my aangemeld.

Maar daar is ook liefde op hierdie album. Nie noodwendig die soort liefde wat met rose en rooiborsduiwe aangekondig word nie. In Liefde in doringkapok en bitterbos groei dit tussen klip, fossiele, aasvoëls, bitterbos en die as van die vorige aand se vuur. Elders is dit bloot iemand wat langs jou asemhaal terwyl die seewind die gordyne laat beweeg. Teen die einde van die album word dit Antjie Krog se beeld van ’n bekende hand wat onverwags in joune lê.

Miskien is liefde en behoort juis interessant omdat niks permanent is nie.

Twee weergawes

Ek het uiteindelik besluit om die album twee keer op te neem: een keer in Afrikaans en een keer in Engels. Ek het my kollega en vriendin Hombakazi Nqandeka gevra om saam met my te sing op van die opnames. Sy verstaan egter nie Afrikaans nie – sy het in ’n diep landelike deel van die Oos-Kaap grootgeword – so ek wou hê sy moet verstaan waaroor die album gaan. Ek wou ook nie hê ’n album wat aanvanklik deur brandstigting by Fort Hare geïnspireer is, moet ’n binnegesprek in Afrikaans word nie.

Die Afrikaanse weergawe is buitendien nie heeltemal Afrikaans nie. Stories van water en vuur begin met Hombakazi wat in isiXhosa sing: Unga jiki, jonga phambili – moenie omdraai nie, kyk vorentoe. In Aswoensdag skuif sy weer na Engels: I live my life and I pay my rent / I think I’ll give up crying for Lent. Dit het vir my al hoe minder sin gemaak om aan die tale as afsonderlike vertrekke te dink. Die plek waaruit hierdie liedjies kom, is immers self veeltalig. Afrikaans, isiXhosa en Engels loop hier gedurig by mekaar verby, praat met mekaar, en praat soms ook verby mekaar.

Aanvanklik het ek gedink die Engelse weergawes sou bloot vertalings wees. Dit het gou geblyk dat lirieke hulself nie so maklik laat vertaal nie. Woorde moet nie net min of meer dieselfde beteken nie, maar hulle moet ook in dieselfde melodie kan asemhaal. Klinkers moet op die regte plek val, lettergrepe moet saamwerk met ritme, ’n reël moet singbaar wees. Rym wat in een taal vanself kom, word in ’n ander taal geforseerd. ’n Beeld wat in Afrikaans terloops werk, moet soms in Engels uitmekaar gehaal en anders aanmekaar gesit word.

En dan gebeur iets interessants, want vertalings praat terug.

“Altyd, altyd vorentoe” het byvoorbeeld in Engels Always on to old beginnings geword. Dit is nie presies dieselfde gedagte nie. Maar toe die Engelse reël eers daar was, het dit vir my iets van die album verwoord wat ek nog nie in Afrikaans gesê het nie: dat vorentoe beweeg nie beteken dat jy van voor af begin nie. Jy dra die vorige plekke, mense, verliese en liefdes saam.

Daarom is die Engelse album nie bloot ’n gids tot die Afrikaanse een nie. Dit is dieselfde groep liedjies wat ’n tweede keer deur taal beweeg het. Soms lê die twee weergawes baie naby aan mekaar. Soms dwaal hulle ’n entjie uitmekaar. Ek het besluit om sulke dwalings te verwelkom eerder as om al die kalwers op hok te probeer jaag.

Afrikaans is vir my ’n taal met ’n gelaaide geskiedenis, maar ook ’n taal waarin ek skryf, droom, grappies maak, stry en liedjies hoor. Om die liedjies Engels te laat praat, was nie ’n poging om uit Afrikaans te ontsnap nie. Dit was eerder ’n manier om te hoor wat met hulle gebeur wanneer hulle hul bekende huis verlaat.

Om Alice te groet

Die titellied kom betreklik laat op die album. Dit gaan oor die eenvoudige handeling om ’n deur vir oulaas toe te trek, die sleutel te draai, by die hek om te kyk en nie heeltemal te weet wat om met die oomblik te maak nie.

Ek dink dat dit dalk die album se kern vasvat, as daar so iets is. Nie net oor Alice nie, en ook nie net oor vertrek nie. Eerder oor die spanning tussen vertrek en bly, tussen onthou en vergeet, tussen die plek wat jy agterlaat en die plek wat jy saamneem. Die brande is deel van waar hierdie liedjies begin het, maar brande is nie waar die liedjies eindig nie.

Daar is immers altyd weer iets om te plant. Iemand anders eet dalk die vrugte.

En soms, heel onverwags, val die meetsnoere vir ’n ruk in lieflike plekke.

OM ALICE TE GROET – LIRIEKE

Sang, instrumente, programmering, opname en meng: Andries Bezuidenhout
Sang: Joey Kok en Hombakazi Mercy Nqandeka
Klankmeester: Willem Möller

[1] STORIES VAN WATER EN VUUR

Unga jiki, jonga phambili
Unga jiki, jonga phambili

Dimbaza se laaste trein het gaan staan
Maar skelette van fabrieke hurk steeds saam
As jy links draai vind jy Nthaba kaNdoda
Waar ŉ strak monument in beton verslaan

Van vorige beskawings getuig die ruïnes
Maar dis nie Konstantinopel of Rome dié nie
Afgebrande skole is veel meer banaal
As ’n koepel skildery of die Hagia Sofia

Wat reeds weg is kan jy nie meer verloor nie
Maar as jy dan herbou begin jy nie van voor nie
Ek’s gebore uit rebellie, grootgemaak op trots
Als wat ’n mens in die truspieël los

So kyk nooit terug na brandende stede nie
Altyd, altyd vorentoe

Langs die Xesi-rivier staan ’n huis met ’n klavier
Generasies se boeke gebore hier
Die storie se luike skarnier nou skeef
Maar op vergeelde blaaie hou woorde aan leef.

Woorde wat prewel van mond tot mond
Geplant in die aarde, wortels in die grond
Vir hulle wat weg is skink ons brandewyn
Camagu, my mense, tot ons ook verdwyn

Wat reeds weg is kan jy nie meer verloor nie
Maar as jy dan herbou begin jy nie van voor nie
Ek’s gebore uit rebellie, grootgemaak op trots
Als wat ’n mens in die truspieël los

So kyk nooit terug na brandende stede nie
Altyd, altyd vorentoe

Op daai doodgewone weeksdag
As ek uiteindelik sterf
Neem tog ’n oomblik en
Versamel stokkies op my werf
Brand dan my beneSaam met blare en papier
So vertel ons stories hier
Met water en met vuur

Wat reeds weg is kan jy nie meer verloor nie
Maar as jy dan herbou begin jy nie van voor nie
Ek’s gebore uit rebellie, grootgemaak op trots
Als wat ’n mens in die truspieël los

So kyk nooit terug na brandende stede nie
Altyd, altyd vorentoe

Unga jiki, jonga phambili
Unga jiki, jonga phambili
Unga jiki, qhubeka
Jonga phambili, qhubeka

Sang: Hombakazi Mercy Nqandeka

[2] LIEFDE IN DORINGKAPOK EN BITTERBOS

Laatmiddag teen Grootkloof se rante uit
Swartruggensberge doer, Matroosberg suid
Botterbome skugter in die samesyn
Van gifmelkbos en wilde harpuis

By kobraklip is daar skaliesmeer
Deur skubbesandsteen uit ’n antieke meer
’n Dinosefaliër se verskrikte skedel
Waarskynlik iewers in rots versteen

Liefde kom nie met rooiborsduiwe nie
Maar eerder met aasvoëls en rawe
Liefde bloei nie in rose nie maar mos
In doringkapok en in bitterbos

Eetgery van horingfels en swart basalt
Oral hier onder bossies verstrooi
En teen ’n rotswand is daar nog iemand
Se buitelyne in bruin en rooi

By Waaikop het die kroos Petoors en Albert
Hul brakdak se roustene afgewit
Die legplaats is teruggeneem deur die wind
Maar ‘n kraal kan jy nog skuins teen die heuwel vind

Liefde kom nie met rooiborsduiwe nie
Maar eerder met aasvoëls en rawe
Liefde bloei nie in rose nie maar mos
In doringkapok en in bitterbos

Laasnag se vuur was al as en roet
Toe ’n slangverskrikker vanoggend groet
Opgestaan en die koffiekan
Opgespoor tussen ons skottelgoed

Liefde kom nie met rooiborsduiwe nie
Maar eerder met aasvoëls en rawe
Liefde bloei nie in rose nie maar mos
In doringkapok en in bitterbos

Sang: Joey Kok

[3] HUURHUIS, EDIKENI

Met die lig van ’n huurhuis is daar iets wat traak
Daai tipe gevoel wat jou onrustig maak
Wonings is tydelik, maar huurplekke meer so
Kamers van talm en tyd verloor

Ons probeer iets plant na sewe droë jare
Van drie sitrusboompies het net een dit gemaak
Laat volgende huurders dan die vrugte gebruik
Bitter pomelo vir ’n winter ontbyt

Mentor, student, oumens, of kind
Sal die stories se punt eers aan die einde uitvind

Die berge se vorme nou meer bekend
Vir pieke kan ek my na name wend
Die bewegings van wolke en mense voorspel
Maar verklarings daarvoor myself net voorstel

Jaar vir jaar het ons boeke verbleik
Deur oop gordyne deur die son bekyk
Dalk sal ek eendag die boekrak skuif
Alfabeties, volgens genre ons verblyf beskryf

Mentor, student, oumens, of kind
Sal die stories se punt eers aan die einde uitvind

Roes in die pype, muf in die mure
Wyn en gesels met ons huurder bure
Soms ‘n konneksie wat werklik voel
Miskien het ons iewers tóg ’n doel

Dan die skote wat by die voorhek klap
Inkabi voltrek sy wraak kontrak
Jy’s daar as die familie sy gees kom haal
En ons wat aanhou om ons huur te betaal

Huurkontrak, sprokie, skrywer, of prokureur
Kan kwalik voorsien wat uiteindelik gebeur

[4] DUSKANT LINDLEY

Nie naghemel is geen landskap of portret nie
En sterre is nooit gerangskik na gelang van ’n wet nie
Weens die waai van wolk of bloekomblaar
Is sterre soms weg, of soms net daar

Om duskant Lindley stil te hou
En te kyk hoe Pegasus se vlerke oopvou
Om kort na middernag stil te hou
Om Pegasus se naggalop te aanskou

Niks het ’n doel nie, daar’s net toeval en kans
Maar iewers in die harwar vind jy soms nogtans
‘n Beeld, ’n komposisie, of ‘n patroon
Dit is in daardie oomblik waar iets helders dalk woon

Om duskant Lindley stil te hou
En te kyk hoe Pegasus se vlerke oopvou
Om kort na middernag stil te hou
Om Pegasus se naggalop te aanskou

Wonder jy nie ook oor wat die wrangste is nie
Die blus van vergeet, of die wis van onthou nie
Ek weet wragtag nie oor vergeet en onthou nie
Of die kilheid wat bly hang tussen die toe en die nou nie

Om duskant Lindley stil te hou
En te kyk hoe Pegasus se vlerke oopvou
Om kort na middernag stil te hou
Om Pegasus se naggalop te onthou

[5] ONS RY VAN EDIKENI NA HOGSBACK

Ons ry van eDikeni na Hogsback by villages verby
Turkoois en pienk mure van wattel en van klei
Dan teen die bergpas op deur inheemse woude
Plate en plate varklelies, bobbejaantoue en geelhout

Vir die somer se seisoen is sendelinge altyd bergop
Lovedale se hitte en muskiete maak jou raadop
Hoenders, eende, potte, als op ossewaens
Skape en bokke troppe, selfs skoolkinders kom saam

Vir sendelinge lyk die berg soos ’n vark se rug
En die amaXhosa lank terug sien beeste teen die lug
Dieselfde berg is son of maan
Afhangend van watter kant jy staan

Om met Moeder Aarde te connect moet hy kaalvoet loop
Hy sê hy vibe met daai akasia en wys na ’n denneboom
Mense kom van oral om tuine te kom sien
Azaleas en rododendrons en redwoods by die arboretum

En die spoke loop nog steeds snags by Redcoat Lane
Vertel al die stories van die oorlog van die byl
En die Summerton-familie is geherklassifiseer
En het as gevolg daarvan hul boorde verbeur

Vir sendelinge lyk die berg soos ’n vark se rug
En die amaXhosa lank terug sien beeste teen die lug
Dieselfde berg is son of maan
Afhangend van watter kant jy staan

Ry in Plaatjieskraal se rigting en klim op teen Tor Doone
Doer is Monica Wilson se huis by Hunterstoun
Die manifes is deels geskryf onder haar eikeboom
En Zim Ngqawana se plek van malles op die ander horison

Vir sendelinge lyk die berg soos ’n vark se rug
En die amaXhosa lank terug sien beeste teen die lug
Laataand ry ons huis toe, terug na die vallei
Besef jy ons hou nie vakansie nie, sê jy
Dis sommer net waar ons nou bly

[6] ASWOENSDAG

Sy’t ’n takkie van ’n huilboom afgepluk
Die blare in ‘n ketel vol water gedruk
Die bas gebrand en deur die rook gekyk
En gewonder oor hoe als helderder kon lyk
Die as gevat en op haar voorkop gesmeer
En gedink oor hoe als anders kon gebeur

Sy sê: I live my life and I pay my rent
Sy sê: I think I’ll give up crying for Lent

Sy’t die blare van ’n vaalboom afgepluk
Een daarvan op haar lip gesit
Gedink oor woorde uit monde en pyn
Oor wat ons verdoof met pille en wyn
Van die boom se bas ’n tou gevleg
Vir ’n brug van hier af tot ver, ver weg

Sy sê: I live my life and I pay my rent
Sy sê: I think I’ll give up crying for Lent

Ou, ou bank of ’n nuwe skildery
Soms wil jy rondskuif, soms net bly
Dink vir lank, wik en weeg
Tot sy die dag net aanbeweeg

Sy sê: I live my life and I pay my rent
Sy sê: I think I’ll give up crying for Lent

Sang: Hombakazi Mercy Nqandeka

[7] TREIN SONG

Die stasie is waardig soos ’n ou soldaat
Medaljes gepoets, maar ’n getorringde naat
Versteek onder lapelle getuig van spore
Altoos vir slytasie en roes uitverkore

Van stiptelikheid kan jy niemand hier beskuldig nie
So lees jou koerant en sit geduldig hier
Nou skel die fluitjie, als is in plek
Waens murmureer as die trein vertrek

Die uitsig van die brug oor die Gamkarivier
Gevoel van voldoening oorval my nou hier
Ek kan net so sit en in drome verval
’n Trein is ’n wieg vir die hele heelal

In Turner se tyd was dit nuwe tegnologie
Stoom was vooruitgang, spore iets nuut
Hy skilder die rook, die stoom en staal
Wringkrag uit pigment en olie gehaal

Stoom of diesel of elektrisiteit
Gly ons terug, of ry ons vooruit
Eintlik kan niks hiervan my traak nie
Niks van hier af daaraan te maak nie

Die uitsig van die brug oor die Gamkarivier
Gevoel van voldoening oorval my nou hier
Ek kan net so sit en in drome verval
’n Trein is ’n wieg vir die hele heelal

Stasies en dorpe skuif stadig verby
Stasie gestroop, stasie wat bly
Takke verlep, maar die boomstam kleef nog
Aan wortels wat spoor na kompos en vog

Stasie vervalle of stasie museum
Treine staan stil of hou aan met dreun
Wie ’t besluit om dié spoor te hou?
Soveel vergeet, soveel onthou

Die uitsig van die brug oor die Gamkarivier
Gevoel van voldoening oorval my nou hier
Ek kan net so sit en in drome verval
’n Trein is ’n wieg vir die hele heelal

Ek onthou nou ’n lied oor die Trans-Karoo
En Matjiesfontein en die een oor die spoor
Tussen treine en stasies van Richard en Lochner
Gertjie se Beaufort en skimme op perronne

Die Briels het gehuil oor die trein na Pretoria
En Charles Jacobie bring die blou trein na vore
Dan ’s daar die een van Hugh Masekela
Oor werkers en myne en die donker stimela

Die uitsig van die brug oor die Gamkarivier
Slegs ‘n paar keer elke eeu vloei water hier
Ek kan net so sit en in drome verval
’n Trein is ’n wieg vir die hele heelal

Blokhuise, brûe van klip en staal
Grootjie wat dinamiet by die myn loop haal
Die Oorsterlyn het hy opgeblaas
En is summier Ceylon toe oorgeplaas

Die spoor hou mos op by Bitterfontein
Die laaste stop, einde van die lyn
Mag ek tog eendag in stilte verdwyn
Die nag in ry soos ’n middernagtrein

[8] ALICE SE BOEKE

Op Alice se tafel is daar altyd ‘n boek
Stories of gedigte wat sy vir jou uitsoek
Kom binne, sê sy, ek’t jou glad nie hoor klop nie
Daar’s skons in die oond en vars gemaalde koffie
Sy vra altyd eers uit oor sus en so
Wat van daai een geword het, sy wil alles hoor

Alice, dis weer tyd vir my om te ry
Wat ek eintlik sou wou doen is om agter te bly
In jou huis vol boeke, jou huis op die hoek
Alice, ek’s verdwaal, kan jy my help soek?

Iemand soos ek is maar sleg met woorde
Die mense op kantoor sê ek’s ingetoë
Maar as ek oor Alice uitvra sal sy dit bewimpel
Seil waaroor ons praat in ‘n heel ander rigting
En praat ek alweer net oor myself
Oor dié boek of dáái fliek laat sy my vertel

Alice, dis weer tyd vir my om te ry
Wat ek eintlik sou wou doen is om agter te bly
In jou huis vol boeke, jou huis op die hoek
Alice, ek’s verdwaal, kan jy my help soek?

Soms hou ek stil as ek gaan draf
Sit ’n blom neer, stof die granietblok af
Wie sy werklik was sal ek nooit weet nie
Maar ek skryf tog ‘n lied om haar nie te vergeet nie

Alice, dis weer tyd vir my om te ry
Wat ek eintlik sou wou doen is om agter te bly
In jou huis vol boeke, jou huis op die hoek
Alice, ek’s verdwaal, kan jy my help soek?

[9] TUSSEN DIE CARLTON EN DIE KAROO

Ons road trip vir kwaadgeld deur die Klein Karoo
Dit was ’n moeilike jaar, kan jy my maar glo
In Van Wyksdorp hou ons stil by die local bar
Die kroegman is Engels, maar hy praat Afrikaans

En waar’s julle vandaan, wil hy hy weet
Ek sê ons woon in Alice, maar Jo ’burg lank gelede
My pa is ook van Jo’ burg, begin die kroegman vertel
Hy’t sy lewe lank gewerk in die Carlton Hotel

Oh Carlton Hotel, you empty shell
Museum for how dreams can come loose at the seams
Oh Carton Hotel, you empty shell
Museum for how dreams can come loose at the seams

Van agter die toonbank vertel hy hoe sy pa
Die trem gevat het van Fordsburg elke dag
Aanvanklik ’n kelner, maar later bestuur
Van die Koffiehuis Café, die een met die klavier

Hy sê almal wat iemand was is by die Carlton verby
Jon en Yoko, Mick Jagger het oorgebly
Hy onthou hoe Mandela vir Paul Simon hier onthaal het
In die tyd toe selfs die rykstes net met kontant betaal het

Oh Carlton Hotel, you empty shell
Museum for how dreams can come loose at the seams
Oh Carton Hotel, you empty shell
Museum for how dreams can come loose at the seams

Dad saved all his tips, vertel hy, vir ‘n huis in die Karoo
Die einste huis hier oorkant, die een waar hy nou woon
Maar ’n jaar voor sy pa finaal sou aftree
Is hy geskiet waar Foxstraat doodloop in Von Wielligh

Oh Carlton Hotel, you empty shell
Museum for how dreams can come loose at the seams
Oh Carton Hotel, you empty shell
Museum for how dreams can come loose at the seams

En ons stap by die kroeg uit, oogverblindende son
Loop ’n ou man raak wat van oorkant die pad aankom
Is my seun alweer besig, vra hy, om stories te vertel
Moenie ’n woord glo wat hy sê nie, dis sy kop wat kwel

Sang: Hombakazi Mercy Nqandeka

[10] OM ALICE TE GROET

Nóg ’n einde, nóg ’n begin
Kosyn waar jy vir ’n oomblik besin
Oor waarop jy nou jou rug wil keer
En of jy elders van voor wil probeer

Waarheen om te ry, waar om te slaap
Na soveel jare se vrank gemak
By watter bergpas sal jy stilhou
Naboom of aalwyn van nader beskou

Om vir oulaas ’n deur toe te trek
Die sleutel te draai en by die hek
Terug te kyk na venster en dak
Half onseker oor wat om te maak

Beweeg net aan, want hier ’t niks gebeur nie
Niks om te sien nie, niks om te leer nie
Pirouette siklies, tyd in ‘n vakuum
Als wat stilstaan voel uitgedien

Om vir oulaas ’n deur toe te trek
Die sleutel te draai en by die hek
Terug te kyk na venster en dak
Half onseker oor wat om te maak

Koop dan ’n kaartjie eerder as ’n bed
Die wind se rigting is al wat jy het
Passaat eerder as kaart en transport
Aanstaltes eerder as skanse of ‘n fort

Om vir oulaas ’n deur toe te trek
Die sleutel te draai en by die hek
Terug te kyk na venster en dak
Half onseker oor wat om te maak

[11] VAN CONSTANTIA NA DIE TANKWA

Op die ouderdom van veertig het hy als verloor
Sy besigheid, sy huis, sy vrou en sy ego
En al wat oor was, was ’n tweedehandse bakkie
En sy niggie se plaas in die Ceres Karoo

Op die ruïnes van ’n kliphuis sit hy ‘n dak
Lê water aan na ’n nabye boorgat
Ver om te val van ’n kasarm in Constantia
Na ‘n herdershuis op ’n plaas in die Tankwa

Wat is sy storie, wat het gebeur?
Dis hy, die Karoo en die karige reën

Hy maak vriende met die miere in sy buitekombuis
En ’n paartjie muishonde wat hulself kom wys
’n Gemsboktrop kom drink uit die bad
Wat hy inrig as drinkgat naby sy huis

En kook met kapokbos pleks van roosmaryn
Vind rotskuns wat deur eeue stadig verdwyn
Maar nou nog vertel van wie hier moes woon
In die nag verbeel hy, hy kan hulle hoor

Wat is sy storie, wat het gebeur?
Dis hy, die Karoo en die karige reën

Soms, laatmiddag, as die son gaan skuinslê
Begin hy ’n voetpad teen die berghang uitlê
Met sy voete wat gereeld soos ‘n pelgrim stap
En klippe wat hy as rigtingwysers uitpak

Klippe met ligene en mospatrone
Soms heel besonder, soms doodgewone
Stollings van lawa en sandsteen en gneis
Van sy voetpad se rigting moet die klippe getuig

Wat is sy storie, wat het gebeur?
Dis hy, die Karoo en die karige reën

Maar die ’s nie juis ’n storie met ’n lewensles nie
Geen skrif aan die muur nie, net teen rotse figure
En ’n man met sy spoke wat oueres hier ontmoet
Antieke spoke wat kom aanmeld by sy kampvuur se gloed

Wat is sy storie, wat het gebeur?
Dis hy, die Karoo en die karige reën
Warrelwind somers, droë winterweer
Volg maar hoe seisoene die vlaktes verkleur

[12] ONS WOON LANGS DIE SEE IN ‘N GAT IN DIE LUG

Die seewind wou met gordyne kom dans
’n Riel of ’n polka, of sommer ’n wals
Ek hoor hoe jy langs my asem haal
Op die kussing jou hare, jou skouers kaal

Ons woon langs die see in ’n gat in die lug
Soos Yolande en Breyten jare terug
Die balkon se skuifdeur wawyd oop
Naguiltjies roep en kiewiete loop

Hoe het die meetsnoere so geval
In lieflike plekke? Heel per toeval
Woon ons ek en jy in ’n woonstel saam
Woon ek en jy langs die oseaan

Kus wilde piesangs en melkhoutbome
Die wind bly stil maar blare volkome
Bereid om te fluister van lewende lug
Dis blare wat snags genoegsaam sug

Die maan oor die see laat ’n misbank gloei
By die mond ’n nagreier paartjie wat broei
Die see se ruis is die klank van rus
Klankbaan wat ons drome toe sus

Hoe het die meetsnoere so geval
In lieflike plekke? Heel per toeval
Woon ek en jy in ’n woonstel saam
Woon ek en jy langs die oseaan

In my hart steeds die Hoëveld se mynhoop rante
Kragdraad pilare van staal en die brande
Se reuk in die winter as hergeboorte
Van karee, bloekom en suikerbos boorde

Maar vir eers net somer, son en saffier
Dalk keer ons terug, maar nou is ons hier
Waar branders presies teen strande slaan
Waar seegetye speel met die maan

Hoe het die meetsnoere so geval
In lieflike plekke? Heel per toeval
Woon ek en jy in ’n woonstel saam
Woon ek en jy langs die oseaan

[13] HUWELIKSLIED II (ANTJIE KROG)

Onverwags jou hand in myne
Die bekende stand van jou duim
‘n Palm wat altyd homself is

Jou hand gee ’n mildheid af
‘n Restant wat ek nie kan benoem nie
As jy my vashou hou haal ek vrylik asem

Ons liefde lê die wêreld vol
Dag vir dag weeg jy met my
Totdat ek woord kan wik van glans na geur

Striemend van lig pak jy stelte in
So onbestrede ver en helder is dit selfde
Van die wand pluk jy my terug

Haal my tot menslikheid om
Draai my na die rand van geregtigheid
Om geen naams ontwil

Niemand kan taal meer beman as jy nie
Niemand ontbind soos jy elke fluistering
Uit verlaat en verlies nie

Soomloos pyl jy, rand vreesloos vrot aan
Uit al die ander het jy my gekies
Maar intussen het jy grys geword

En onkant, weerloos in jou skede
Om myself het jy my ingevat
Uit my longe het ek jou lief

Jou eerbaarheid vul die lengte van ons liefde
Lankuit hou jou rus en duurte in stand
My oë maak rondom jou oop

My mond word blind aan jou bemaak
Jy deurgrond en herken my
Jy brand van ver af uit my ooghoeke

Maar jou hand vanmiddag ingedagte in myne
Openbaar dat ons een vlees en uiteindelik
Van kant tot wal mekaar se gelykes is

Jy sal doodgaan net soos ek
En net soos ek sal jy alleen dit doen
Nie eers die dood nie, nie eer die dood nie

Liefste, kan ons hiervan skei

Uit Antjie Krog se bundel Verweerskrif.

Live in Nxuba – optrede by Etienne van Heerden se veldsoirée

Andries op Facebook oor hierdie video: “In Julie is ek en Irma sak, pas en kitaar al die pad Nxuba (ook bekend as Cradock) toe vir Etienne van Heerden se jaarlikse veldsoirée. Hierdie boekefees is nou een van die belangrikste oomblikke op my jaarlikse kalender. Ek het gepraat oor van die drama by die Universiteit van Fort Hare en ook ‘n kans gekry om mense met ‘n solo vertoning te teister. Die mense van LitNet, by name Izak de Vries en Hanné Koster het die optrede opgeneem, dit geredigeer en nou is die jammerlike oomblik op YouTube verewig. As jy kans sien vir my gesanik, gaan kyk gerus. Op ‘n ernstiger noot, die eerste drie songs in die optrede kom van my nuwe album af – dit word 9 Oktober vrygestel. So hierdie is ‘n live en akoestiese voorsmakie van wat kom. Kyk gerus en deel tog met vriende wat daarvan sal hou.”

Vertalings van gedigte

VERMEER

So lank as wat daardie vrou in die Rijksmuseum
in geskilderde stilte en konsentrasie
dag na dag aanhou om melk
van kruik na skottel te skink
het die Wêreld steeds nie die wêreld
se einde verdien nie.

(vrye vertaling van ‘n gedig deur Wisława Szymboska)

OM VIR DIE BARBARE TE WAG

Nou waarvoor drom ons op die dorpsplein saam?

Die barbare kom kwansuis vandag.

Hoekom is die senaat so traag?
Vir wat draal die senatore so en maak geen wette nie?

Want die barbare kom kwansuis vandag.
Waarom sal senatore nou aan wette torring?
As hulle aankom sal die barbare mos self wette maak.

Hoekom is ons keiser vanoggend so vroeg op,
hoekom sit hy hoog op sy troon by die stadspoort,
sit daar in state met sy kroon op sy kop?

Want die barbare kom kwansuis vandag.
Nou wag die keiser daar
om hul leier te ontmoet. Hy’t selfs ‘n perkamentrol
as huldeblyk voorberei: dis met allerlei
mooi broodjies en eretitels gelaai.

Hoekom het ons twee konsuls en landdroste
vandag opgedaag, in geborduurde togas uitgevat;
hoekom dra hulle armbande met ametis ingelê,
ringe met helder, glinsterende smaragde versier;
hoekom vertoon hulle daai kosbare stawwe,
dié met fynbeslaande goud en silwer?

Want die barbare kom kwansuis vandag;
En sulke goed beïndruk mos barbare.

Hoekom tree ons voorste redenaars nie soos altyd
na vore om te deel waaroor hulle wonder nie?

Want die barbare kom kwansuis vandag,
en hulle verpes hoogdrawende toesprake en opswepery.

Hoekom is almal skielik onthuts
en verward (hoe plegtig lyk hul gesigte nie)?
Hoekom is al die strate en pleine skielik leeg,
soos almal huiswaarts keer, heel ingedagte?

Want dis nou reeds nag en die barbare het nie opgedaag nie.
En daar’s enkeles, pas terug van die grensgebiede,
wat beweer die barbare bestaan nie meer nie.

—

Wat op aarde sal ons sonder barbare doen?
Daai mense sou mos ‘n tipe oplossing kon wees.

(vrye vertaling van die gedig deur Konstantyn Kavafis)

LEWENSLES

Ek wonder hoekom, in só ‘n stampvol klaskamer,
een dogter eenkant sit.
Niemand sit langs of agter haar nie;
net ‘n leë bladsy voor haar.
Sy praat nie of steek nie haar hand op nie,
kyk net vir my asof sy wil sê, verstaan tog net.

Klein lessenaar, ek skuif in langs haar:
Sê vir my wat jy wil skryf, vra ek.
I want to write, fluister sy,
About the dog that can’t bark,
but wants to learn how to bark.

Vir dertig jaar gee jy klas
wonder soms wat dit is wat jy gee,
of selfs dít geleer kan word.
Maar dan lê ‘n negejarige dit op ‘n dag uit.

Kom, enkeling, laat ek jou leer om te blaf
– eendag lank, lank gelede was daar ‘n hond –
en daarna sal ek jou leer om te tjank.

(vrye vertaling van ‘n gedig deur Finuala Dowling)

Andries Bezuidenhout – Op soek na Koos Doep (album)

Op soek na Koos Doep is ‘n album met covers en toonsettings van Koos du Plessis se gedigte. Die toonsettings is meestal deur Karla du Plessis, maar daar is ook een van Andries Bezuidenhout s’n. Andries het die album in 2024 in Oos-Londen en Alice opgeneem en gemeng en in 2025 het Willem Möller die klankmeester behartig.

MEDIA

AJ Opperman van Netwerk24 lewer verslag van ‘n besoek aan Andries in eDikeni (Alice) – toeganklik vir intekenare van Netwerk24, kliek hier.

[1] HERBERGIER – woorde en musiek deur Koos du Plessis

“Herbergier” is die titelsnit van Koos du Plessis se derde plaat, wat in Desember 1982 vrygestel is. In sy oorsig van Koos du Plessis se lewe en werk wat in Erfdeel gepubliseer is, beskryf Andries “Herbergier” as een van Koos du Plessis se mooiste lirieke en verwys na die “onkonvensionele oorskakeling vanaf ‘n A-majeur- na die hartseer A-mineur-akkoord wat die melodie so verskriklik mooi maak”.

[2] AS ALMAL VER IS – woorde en musiek deur Koos du Plessis

“As almal ver is” is die titelsnit van Koos du Plessis se tweede plaat, wat in 1981 vrygestel is. Koos se familie vertel dat die lied geskryf is toe Mornay en die drie dogters op vakansie aan die Suidkus was en Koos eers ‘n week later by hulle sou aansluit. Van die beeldmateriaal in die video kom uit die film The Dark Mirror (1946). Kunswerke met spieëls en eensaamheid as temas speel ook ‘n rol.

[3] DWAALSPOOR – woorde deur Koos du Plessis, musiek deur Karla du Plessis

Karla du Plessis het hierdie toonsetting van een van haar pa se verse self opgeneem – dit is as “Jou vreemde naam” op haar eerste album Woordeloos (1999) beskikbaar. Die materiaal wat in die video gebruik is kom alles uit ou films wat in die openbare domein beskikbaar is, onder andere promosiefilms van General Motors wat in die laat-1920s vervaardig is (kort voor die Groot Depressie), dokumentêre films oor Suid Afrika wat in die 1950s deur die Kanadese openbare uitsaaidiens vervaardig is, films wat deur Noord-Amerikaanse families tydens vakansiereise gemaak is, asook die films The Ghost Train (1941), My Favorite Wife (1940), Female (1933) en Detour (1945).

[4] GROET SONDER WOORDE – woorde en musiek deur Koos du Plessis

Van Koos du Plessis se album As almal ver is… Vir sy opname het Andries die struktuur van die lied verander deur die refrein aan die einde te herhaal.

[5] HERINNERINGE – woorde deur Koos du Plessis, musiek deur Karla du Plessis

Karla du Plessis het hierdie toonsetting van een van haar pa se verse ook self opgeneem. Dit is op haar album Woordeloos (1999) beskikbaar. Oor hierdie opname skryf Andries: “Ek het hierdie opname met groot ontsag aangepak. Dit is een van Karla se heel mooiste toonsettings en ‘n mens kan glad nie op haar lieflike opname daarvan verbeter nie. Verder is die vers so persoonlik. Dit gaan vir my saam met Koos du Plessis se lied ‘Mornay’, een van die heel mooiste liefdesliedere in Afrikaans. Die ‘sestal geskommelde letters’ in die liriek verwys ook na haar naam. Fools rush in… maar die lied is net vir my so mooi dat ek nie kon help om dit aan te pak nie.”

[6] JANTJIE VAN DIE BERGE – woorde en musiek deur Koos du Plessis

Oorspronklik van Koos du Plessis se eerste album Skadu’s teen die muur. Oor die musiekvideo skryf Andries: “Koos du Plessis se lied ‘Jantjie van die Berge’ is op ware gebeurtenisse gebaseer. Jantjie was ‘n tipe outsider, sommige sou hom seker ‘n boemelaar noem, wat in die Magaliesberge gewoon het. Vir die video het ek ‘n ou film met die titel The Beast of Yucca Flats (1961) gebruik. Ek was besig om deur ‘n aantal films te werk toe ek hierdie figuur opmerk, wat my dadelik aan Jantjie van die Berge laat dink het. Die film het natuurlik ‘n heel ander storie, so ek het dit verder ingekleur met Suid-Afrikaanse materiaal wat ek self verfilm het.”

[7] HERMAN – woorde en musiek deur Koos du Plessis

Oorspronklik van Koos du Plessis se album Skadu’s teen die muur. Oor die opname en musiekvideo skryf Andries: “Vir my is ‘Herman’ een van Koos du Plessis se heel mooiste komposisies. Ek hou van die melodie, asook daai pragtige strofe: ‘Waar jy vanaand is, kan ons maar net raai’. Herman Hurter, oor wie die storie in die lied handel, was ‘n vriend van Douglas (‘Duif’) Davis, Koos du Plessis se heel beste vriend, wat eers onlangs oorlede is. Verlede jaar (2024) in Stellenbosch het Douglas ‘n huldigingskonsert vir Koos du Plessis bygewoon en die storie van Herman vertel. Soos ek dit onthou het Koos en Herman mekaar net skrams geken, maar die enkele kere wat die twee mekaar by sosiale geleenthede gesien het, het hulle goed oor die weg gekom. Herman het Koos vertel van sy droom om eendag ‘n seiljag te besit. Herman is later dood in ‘n ongeluk op ‘n snelweg naby Durban, sy kitaar was in die kar se kattebak en Koos het hierdie kitaar na Herman se dood ontvang. Uiteindelik, ná Koos du Plessis se dood (ook in ‘n motorongeluk), is Herman se gebreekte kitaar deur Koos se ma Hester du Plessis aan die dorpsmuseum in Springs geskenk. Soms wonder ek of die kitaar nog daar is, maar dis seker nie belangrik nie. Vir hierdie opname het ek ‘n musikale tema uit die oorspronklike weergawe op Koos du Plessis se album Skadu’s teen die muur behou en my eie verwerking daar rondom gebou. Die video is saamgestel met grepe uit ou familiefilms (uit die 1930s), asook dokumentêre films uit die laat-1920s wat deur General Motors vrygestel is. Ek het iets van die nostalgiese gevoel van die lied in die video probeer vasvang.”

[8] MIDDERNAGREISIGER – woorde deur Koos du Plessis, musiek deur Andries Bezuidenhout

Andries se toonsetting van “Middernagreisiger” was ‘n opdrag van Anna Davel, wat die twee van Koos du Plessis se verse bymekaargesit het om een liriek te maak – die een as verse en die ander as refrein.

[9] NAGSPEL – woorde deur Koos du Plessis, musiek deur Karla du Plessis

Karla het self nog nie hierdie toonsetting van haar opgeneem nie, maar die akkoorde is in Erfdeel beskikbaar. Andries het die lied onthou van optredes in die 1990s saam met Karla en Liela Groenewald en gevoel die toonsetting moet as’t ware op die rekord geplaas word.

[10] OP DIE PAD NA NOOITGEDACHT – woorde en musiek deur Koos du Plessis

Die volksliedjie as spookstorie. Ook van Koos du Plessis se plaat Skadu’s teen die muur. Die lied se melodie onderstreep die spanning, as dit telkens met ‘n halftoon boontoe van rat verwissel. ‘n Meer rockerige weergawe as die oorspronklike weergawe van die storie. Andries voel Valiant Swart sal ‘n veel beter weergawe van hierdie een as hy kan doen.

[11] SKADU’S TEEN DIE MUUR – woorde en musiek deur Koos du Plessis

Daar is vele covers van “Skadu’s teen die muur”, ook ‘n donker een deur Van Coke Kartel. Die titelsnit van Koos du Plessis se eerste album. As ‘n mens nou ‘n lied moet uitsonder om aan te dui waartoe Koos du Plessis as liriekskrywer in staat is, sou dit seker hierdie een wees. Die video gebruik time-lapse videografie saam met ‘n aantal ou films, wat as’t ware as skadu’s teen die mure van die ou opstal geprojekteer word.

[12] TEEN SKEMER – woorde en musiek deur Koos du Plessis

“Teen skemer” het aanvanklik op Koos se plaat verskyn, ‘n pragtige opname deur Koos du Plessis se goeie vriend, wyle Lucas Maree. Koos du Plessis se eie weergawe is postuum op die album Die vierde horison vrygestel. ‘n Mens kan sekerlik nie hierop verbeter nie, maar nietemin, hier is nog ‘n weergawe van ‘n lied wat kort voor Koos du Plessis se dood geskryf is.

Herman – musiekvideo

Andries oor sy opname van “Herman”:

“Vir my is ‘Herman’ een van Koos du Plessis se heel mooiste komposisies. Ek hou van die melodie, asook daai pragtige strofe: ‘Waar jy vanaand is, kan ons maar net raai’. Herman Hurter, oor wie die storie in die lied handel, was ‘n vriend van Douglas (‘Duif’) Davis, Koos du Plessis se heel beste vriend, wat eers onlangs oorlede is. Verlede jaar (2024) in Stellenbosch het Douglas ‘n huldigingskonsert vir Koos du Plessis bygewoon en die storie van Herman vertel. Soos ek dit onthou het Koos en Herman mekaar net skrams geken, maar die enkele kere wat die twee mekaar by sosiale geleenthede gesien het, het hulle goed oor die weg gekom. Herman het Koos vertel van sy droom om eendag ‘n seiljag te besit. Herman is later dood in ‘n ongeluk op ‘n snelweg naby Durban, sy kitaar was in die kar se kattebak en Koos het hierdie kitaar na Herman se dood ontvang. Uiteindelik, ná Koos du Plessis se dood (ook in ‘n motorongeluk), is Herman se gebreekte kitaar deur Koos se ma Hester du Plessis aan die dorpsmuseum in Springs geskenk. Soms wonder ek of die kitaar nog daar is, maar dis seker nie belangrik nie.”

Herman Hurter saam met Douglas Davis en sy vrou Heloise

Heks van die Karoo/Witch from the Karoo – music video

Andries comments on these two videos: “This one is about that one tannie in every South African town or suburb who is not a tannie. She doesn’t buy her clothes at Edgars or Woolworths – she has her own style. She listens to opera and jazz on her record player and doesn’t cook her food until it is grey. She is an oujongnooi, a spinster, and this makes people very nervous. She doesn’t fit into the town’s norms of what women should do, say, and how they should behave. During her life she has travelled, she has seen other parts of the world, and the town is not her only world. She reads widely. The dominee, especially, doesn’t like this. She is weird, bohemian, volksvreemd. Some call her a heks, a witch. They tell their children stories to scare them away from her. But the clever ones know that she is a kind of role model – an alternative to their parents, their teachers, the ooms and tannies. Her presence reminds them of the possibility that they too can be different, if only they are a little bit brave.

“I had great fun filming and editing this video. The scenes are mostly from Carnarvon in the Karoo, where we stayed at one of the cottages attached to the Lord Carnarvon small hotel and guesthouse. Some of the footage from other Karoo towns. I’ve made a visual collage, which, I hope, adds up to a coherent image of the small town in the song.”

Pad na Alice – music video

A track from the album “Dink aan planete“, about driving from Cape Town to Alice (now called eDikeni) in the Eastern Cape. The song describes the changing landscape from the Boland to the Karoo, and finally to the Albany thickets that characterise the landscape round Alice. A road trip that feels like driving through a landscape painting.

Valsbaai se waarheid – music video

Andries on this music video: “When I need time to recover from life, the universe and everything, I retreat to Kalk Bay for a few days. My favourite place to check in used to be a ramshackle Victorian double story guesthouse, with views of False Bay. Then it got renovated (beautifully so) and for a while – due to popular demand – it was still made available to guests. Since lockdown, unfortunately, it has been a private residence. But I found a nice apartment to rent as a crash pad, spitting distance from the wonderful Café Olympia. There are two book shops in Kalk Bay: Zebra Books, where you can find first editions and where I found a beautiful book on the opera stages designed by David Hockney. They often have Wopko Jensma lino cuts and prints for sale. Then, down the road, is Kalk Bay Books. This shop stocks an excellent selection of contemporary reads and second hand books. I usually get Geoff Dyer’s latest books there, and their playlists keep me hanging around for much longer than I intended to. There’s also a piano in the book shop. My other favourite activity is walking in the harbour and sitting down at Kalky’s for fish and chips – you can’t have it more authentic than that. So, here’s a new music video about Kalk Bay as a place outside of time. Of course, it is also a typical South African story, with its loss and hurt and people who had to make way for others to settle. The song is called ‘Valsbaai se waarheid’ [False Bay’s truth] and comes from my album Trooskantates.”

Woordfees 2024 – Skielik is jy vry

Veertig jaar gelede het Afrikaans een van sy begaafste sanger-liedjieskrywers verloor, maar Koos du Plessis se stem het nooit stil geraak nie. Danie Marais, Andries Bezuidenhout en Irma du Plessis, Koos se dogter en samesteller van die bundel Erfdeel: Koos du Plessis – versamelde werke, gesels oor die man agter die musiek, terwyl Andries, Lise Swart, Churchil Naudé en Schalk van der Merwe Koos se woorde en deuntjies laat draal op die verhoog.

Kaartjies en meer inligting hier beskikbaar.